وام مشارکتی یا غیر مشارکتی
هر آنچه در مورد وام مشارکتی یا غیر مشارکتی باید بدانید
وقتی حرف از گرفتن وام میشود، اغلب ما فقط به یک چیز فکر میکنیم: «پول را بگیرم، قسطش را ماهیانه میدهم!» اما حقیقت این است که انتخاب نوع وام برای هدف ما بایستی مهم باشد.
به گزارش بانک اول این مقاله به تحلیل و مقایسهی دو راهکار تأمین نقدینگی از نظام بانکی کشور میپردازد. هدف اصلی آن، ارائهی چارچوبی برای انتخاب آگاهانه میان دو رویکرد است: آیا دریافت وام از بانک گزینهی بهتری است، یا باید «شراکت با بانک» را برگزید و بهجای ایفای نقش «بدهکار بانک»، در جایگاه شریک قرار گرفت؟ فرض کنیم منابع مالی مورد نیاز یک پروژه را از طریق وام بانکی تأمین کردهایم؛ حال اگر بتوانیم این تأمین مالی را در قالب مشارکت با بانک انجام دهیم، آیا نتایج متفاوت و مؤثرتری حاصل میشود؟
در سیستم بانکی، به طور کلی وامها در دو دسته اصلی تقسیمبندی میشوند: وامهای مشارکتی و وامهای غیرمشارکتی (یا به اصطلاح مبادلهای). تمرکز ما در این مقاله بر همین نقطه تمایز است. اگر امکان انتخاب داشته باشیم، کدام نوع وام از میان زیرمجموعههای این دو دسته برای ما مناسبتر است؟
شراکت با بانک یا بدهکار شدن؟ کدام وام واقعاً به نفع شماست؟
وقتی حرف از گرفتن وام میشود، اغلب ما فقط به یک چیز فکر میکنیم: «پول را بگیرم، قسطش را ماهیانه میدهم!» اما حقیقت این است که انتخاب نوع وام برای هدف ما بایستی مهم باشد. خیلی وقتها فقط چون اسم وامی برایمان آشناست یا اطرافیان گرفتهاند، همان را انتخاب میکنیم؛ غافل از اینکه شاید نوع دیگری از وام هزینه کمتر، ریسک پایینتر و سود بیشتر برایمان داشته باشد.
وامها چند نوعاند و چرا مهم است که بدانید؟
در سیستم بانکی ایران، وامها به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
- وامهای مشارکتی
- وامهای غیرمشارکتی (مبادلهای)
دانستن این تفاوت فقط یک موضوع تئوری نیست. اگر شما بدانید بانک در هر نوع وام چه انتظاری از شما دارد، میتوانید:
- سود کمتری بدهید.
- تعهدات سبکتری قبول کنید.
- بانک را شریک خود کنید.
وام مشارکتی چیست و چه زمانی به نفع شماست؟
در وام مشارکتی، بانک میگوید: «من هم بخشی از سرمایه این کار را میگذارم و شریک میشوم.»
بنابراین:
- سود و زیان میان شما و بانک تقسیم میشود.
- معمولاً نرخ سود ثابت ندارد؛ بستگی به عملکرد پروژه دارد.
- بانک به روند فعالیتتان حساستر است، نه فقط دریافت اقساط
- تعهدات بلند مدتتر و امکان دسترسی به منابع مالی بیشتر
این نوع وامها از دو نظر میتواند سودمند باشد:
- ریسک پروژه را با بانک تقسیم میکنید.
- بانک مجبور است برای موفقیت شما همراهی بیشتری کند.
این نوع وام را به کسانی پیشنهاد میکنیم که:
- کسبوکار راهاندازی میکنند.
- فعالیت تولیدی یا پیمانکاری دارند.
- درآمدشان متغیر است و أقساط ماهانه برایشان استرس ایجاد میکند.
انواع وام مشارکتی
در جدول زیر شش وام از نوع مشارکتی را به صورت اجمالی بررسی کردهایم.
| ردیف | نوع وام (عقد بانکی) | کاربرد وام | مناسب چه کسانی است؟ |
| 1 | مشارکت مدنی | تأمین سرمایه کسبوکار، تولید، پروژههای اقتصادی | کارآفرینان،تولیدکنندگان، صاحبان کسبوکار |
| 2 | مشارکت حقوقی | سرمایهگذاری در شرکتها | شرکتهاوفعالیتهای بزرگ اقتصادی |
| 3 | مضاربه | تجارت و بازرگانی (خرید و فروش) | بازرگانان و فعالان تجاری |
| 4 | مزارعه | فعالیتهای کشاورزی | کشاورزان و بهرهبرداران زمین |
| 5 | مساقات | باغداری و نگهداری درختان | باغداران |
| 6 | سرمایهگذاری مستقیم | پروژههای کلان اقتصادی | پروژههای بزرگ و بلندمدت |
وام غیرمشارکتی چیست و چه زمانی به نفع شماست؟
وام غیرمشارکتی همان وامی است که اغلب مردم میشناسند: مرابحه، خرید کالا، قرضالحسنه، فروش اقساطی و…
این نوع وام سه ویژگی اصلی دارد:
- سود و قسط از همان ابتدا کاملاً مشخص است.
- بانک شریک شما نیست؛ فقط یک طلبکار است.
- اگر سود کنید یا ضرر، هیچ ربطی به بانک ندارد و شما باید قسط را بدهید.
مزیت اصلی این وامها شفافیت در بازپرداخت است و برای خرید کالا، خدمات یا تأمین نیازهای شخصی افرادی که پروژه اقتصادی ندارند مناسباند، اما نقطهضعف مهم آنها این است که اگر فعالیت شما درآمدزا نباشد یا با مشکل مواجه شود، قسط ثابت میتواند به فشار مالی سنگینی تبدیل شود.
چه وامهایی غیرمشارکتی هستند؟
در جدول زیر شش وام از نوع غیرمشارکتی را به صورت اجمالی بررسی کردهایم.
| ردیف | نوع وام (عقد بانکی) | کاربرد وام | مناسب چه کسانی است؟ |
| 1 | قرضالحسنه | رفع نیازهای ضروری | وامهای خرد و حمایتی |
| 2 | فروش اقساطی | خرید کالا، مسکن، تجهیزات | حقوقبگیران و مصرفکنندگان |
| 3 | مرابحه | خرید کالا و خدمات | خریدهای شخصی و تجاری |
| 4 | اجاره به شرط تملیک | خرید خودرو، مسکن، ماشینآلات | خرید داراییهای سرمایهای |
| 5 | جعاله | خدمات، تعمیرات، پروژههای کوچک | خدمات فنی و پیمانکاری سبک |
| 6 | سلف (پیشخرید) | تأمین مالی تولید | تولیدکنندگان با محصول مشخص |
| 7 | استصناع | ساخت پروژه یا کالا | پروژههای ساخت و تولید |
حالا سؤال اصلی: کدام نوع وام بهتر است؛ وام مشارکتی یا غیرمشارکتی؟
واقعیت این است که یک نسخه واحد برای همه وجود ندارد، اما میتوان بر اساس منافع فردی چنین نتیجه گرفت:
اگر درآمدتان متغیر است، پروژه دارید، یا کسبوکار میزنید: وام مشارکتی به نفع شماست.
چون:
- قسط ثابت نمیدهد.
- سود واقعی کمتر از وامهای عادی میشود.
- بانک شریک ریسک است، نه فقط طلبکار.
اما اگر هدفتان خرید کالاست یا درآمدتان ثابت است: وام غیرمشارکتی مناسبتر است.
چون:
- اقساط آن قابل مدیریتتر است.
- نیاز به گزارشدهی به بانک ندارید.
- فرآیند دریافت این نوع وام سادهتر است.
اشتباهات رایج مردم در انتخاب وام
بسیاری از افراد بدون آگاهی:
- سراغ وام غیرمشارکتی میروند درحالیکه برای فعالیت اقتصادی مناسب نیست.
- از وام مشارکتی دوری میکنند چون تصور میکنند سختگیرانه است.
- به جای تحلیل شرایط مالی خود، به «تجربه دیگران» تکیه میکنند.
- نرخ سود اسمی را میبینند، نه سود واقعی که با عملکردشان تنظیم میشود.
چگونه بین وام مشارکتی و غیرمشارکتی انتخاب کنیم؟
در ادامه میخواهیم منطق انتخاب دو نوع وام مشارکتی و غیرمشارکتی را از دیدگاه «رده» برای شما توضیح دهیم؛ البته این تقسیمبندی کلی است و لازم است ملاحظات شخصی و وضعیت درآمدی خود را نیز در تصمیمگیری لحاظ کنید.
| مخاطب وام / هدف مالی | بهترین نوع وام | منطق انتخاب از دیدگاه “رده” |
| کارآفرین، تولیدکننده یا پیمانکار | مشارکتی | تقسیم سود و زیان؛ نیاز به نقدینگی پویا |
| صاحب کسبوکار کوچک با درآمد نامشخص | مشارکتی | انعطاف در بازپرداخت و کاهش فشار اقساط |
| کارمند با درآمد ثابت | غیرمشارکتی | پیشبینیپذیری در اقساط و سود مشخص |
| خریدار کالا یا خدمات مصرفی | غیرمشارکتی | روند ساده و بدون پیچیدگی قراردادهای شراکتی |
جمعبندی نهایی
به زبان خیلی ساده و خلاصه توصیه زیر را به خاطر بسپارید:
- اگر کارآفرین هستید، درآمدتان متغیر است یا میخواهید سرمایهگذاری کنید: وام مشارکتی به نفع شماست.
- اگر حقوقبگیر هستید یا نیاز مصرفی دارید: وام غیرمشارکتی انتخاب بهتر شماست.
