مالیات بر عایدی سرمایه 1405؛ چه کسی می‌پردازد و چه کسی معاف است؟

به گزارش بانک اول به طور کلی بازارهای اقتصادی به دو بخش مولد و غیرمولد تقسیم می‌شوند. هدف سیاست‌گذاران، هدایت سرمایه مردم از بخش غیرمولد به سمت بخش مولد است.

منظور از بخش مولد، فعالیت‌های مرتبط با تولید است و منظور از بخش غیرمولد، سوداگرانی هستند که دارایی‌های ارزشمندی مانند مسکن، طلا، خودرو، ارز و رمزارز را ارزان می‌خرند و گران می‌فروشند. مالیات بر عایدی سرمایه نیز دقیقاً همین اختلاف قیمت میان خرید و فروش و سود حاصل از آن را هدف می‌گیرد.

پرسش اصلی این است: آیا این مالیات می‌تواند به بهبود تولید در کشور کمک کند؟

 

در این مطلب توضیح می‌دهیم مالیات بر عایدی سرمایه چیست، قانون تازه‌ای که این موضوع را ساماندهی کرده چه می‌گوید و شامل چه دارایی‌ها و چه معافیت‌هایی می‌شود.

در یک نگاه: موضوع دیگر یک «طرح» در دست بررسی نیست. قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی به تصویب مجلس و تأیید شورای نگهبان رسیده و از سوی رئیس‌جمهور برای اجرا ابلاغ شده است. این قانون شامل ۲۸ ماده است و حدود شش ماه پس از ابلاغ لازم‌الاجرا می‌شود. بنابراین چارچوب حقوقی آن قطعی است و آنچه باقی مانده، تکمیل زیرساخت اجرایی و آغاز وصول است.

نکته درباره نرخ‌ها: ساختار کلی نرخ‌ها و معافیت‌ها در قانون مشخص شده، اما بخشی از ارقام دقیق و پلکان‌های نرخ در آیین‌نامه‌های اجرایی تعیین می‌شود. بنابراین ممکن است اعداد نهایی اندکی متفاوت باشد.

مالیات بر عایدی سرمایه چیست؟

عایدی سرمایه به سود یا منفعتی گفته می‌شود که فرد از نگهداری یک دارایی در طول زمان به دست می‌آورد. مالیات بر عایدی سرمایه هم درصدی از همین سود است.

به بیان ساده، اگر خودرویی را یک میلیارد تومان بخرید و بعداً دو میلیارد تومان بفروشید، مابه‌التفاوت یعنی یک میلیارد تومان مبنای این مالیات قرار می‌گیرد. البته در قانون، ابتدا اثر تورم از این مبلغ کسر می‌شود و مالیات تنها بر «عایدی خالص» (سود واقعی) اعمال می‌گردد.

دو عامل در میزان این مالیات نقش تعیین‌کننده دارند:

• نوع دارایی: ملک، خودرو، طلا، ارز یا رمزارز.
• مدت زمان نگهداری: هرچه دارایی زودتر و در فاصله کوتاه‌تری فروخته شود، نرخ مالیات بالاتر است.

مالیات بر عایدی سرمایه یا مالیات بر تورم؟

برخی کارشناسان معتقدند بخشی از این «سود» در واقع ناشی از تورم است و نه سوداگری واقعی؛ اگر تورم مهار شود، انگیزه فعالیت در بخش‌های غیرمولد کاهش می‌یابد. برای پاسخ به این نقد، قانون‌گذار «تعدیل تورمی» را در نظر گرفته است؛ یعنی پیش از محاسبه مالیات، اثر تورم بر اساس شاخص رسمی از سود کسر می‌شود و تنها سود واقعی مشمول مالیات قرار می‌گیرد. برای مثال اگر خودرویی ۵۰۰ میلیون تومان خریداری و شش ماه بعد یک میلیارد تومان فروخته شود، ابتدا اثر تورم لحاظ و سپس عایدی خالص مبنای مالیات قرار می‌گیرد.

این قانون شامل چه دارایی‌هایی می‌شود؟

• املاک و مستغلات (مسکونی، اداری و تجاری)
• خودرو و موتورسیکلت
• طلا، جواهر، نقره و پلاتین
• انواع ارز خارجی
• رمزارزها

نکته مهم این است که دامنه قانون گسترده است و علاوه بر طلا، نقره و پلاتین، بازار رمزارز را هم به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی سوداگری پوشش می‌دهد. در مقابل، معاملات بورس و اوراق بهادار، صندوق‌های املاک و گواهی سپرده سکه طلا مشمول این قانون نیستند و مقررات جداگانه دارند.

این قانون کی اجرا می‌شود؟

ابلاغ قانون به معنای وصول فوری مالیات نیست. عملیاتی‌شدن آن به دو چیز نیاز دارد: تصویب و ابلاغ قانون که انجام شده، و آماده‌سازی سامانه‌ها و فرآیند محاسبه توسط سازمان امور مالیاتی که در حال استقرار است.

قانون حدود شش ماه پس از ابلاغ لازم‌الاجرا می‌شود و پیش‌بینی می‌شود اجرای آن مرحله‌ای باشد؛ ابتدا بازارهایی مانند مسکن و خودرو که سامانه ثبت رسمی معاملات دارند و سپس طلا، ارز و رمزارز. برای اشخاص غیرتجاری نیز همانند اشخاص تجاری، کارپوشه و پرونده مالیاتی تشکیل می‌شود.

آیا معاملات گذشته هم مشمول است؟

خیر. اصل بر این است که قانون عطف به گذشته نمی‌شود و مبنای محاسبه، معاملاتی است که پس از لازم‌الاجرا شدن قانون انجام می‌گیرد. برای دارایی‌هایی که پیش از اجرای قانون خریداری شده‌اند نیز دوره‌های معافیت و مهلت انطباق («تنفس») در نظر گرفته شده است.

چه زمانی مالیات پرداخت می‌شود؟

مالیات در زمان فروش وصول می‌شود، چون دو متغیر اصلی یعنی مدت نگهداری و اختلاف قیمت خرید و فروش، تنها هنگام فروش مشخص می‌شوند. تا وقتی دارایی در تملک شماست، مشمول مالیات نخواهید بود.

مالیات بر عایدی سرمایه املاک

این مالیات فقط شامل مسکن نیست و املاک اداری و تجاری را هم دربرمی‌گیرد؛ اما چون مسکن نیاز اصلی مردم است، در اولویت قرار دارد و سوداگری در آن بیشترین آسیب را به متقاضیان واقعی می‌زند. نرخ به‌صورت پلکانی و بر اساس مدت نگهداری تعیین می‌شود؛ هرچه ملک زودتر فروخته شود، نرخ بالاتر است و با افزایش مدت نگهداری، نرخ کاهش می‌یابد تا در نهایت به معافیت برسد.

مالیات بر عایدی سرمایه املاک
مدت نگهداری از زمان خرید	نرخ مالیات بر عایدی
کمتر از ۱ سال	۴۰٪
۱ تا ۲ سال	۳۰٪
۲ تا ۳ سال	۲۰٪
۳ تا ۴ سال	۱۰٪
۴ تا ۵ سال	۵٪
بیش از ۵ سال	معاف

نرخ‌ها بر سود واقعی (پس از کسر تورم) اعمال می‌شود. پلکان‌های میانی ممکن است در آیین‌نامه اجرایی نهایی اندکی تغییر کند.

معافیت‌های املاک

• یک ملک مسکونی برای هر شخص، و تا دو ملک برای سرپرست خانوار (حتی با چند معامله در سال).
• انتقال ملک میان اعضای خانواده.
• باغ‌ویلا نیز مشمول قواعد این قانون است.
• اولین انتقال املاک نوساز و پیش‌ساخته.
• زمین‌های زراعی، کشاورزی، صنعتی و معدنی و املاک مولد خارج از بافت شهری.

مالیات بر عایدی طلا و جواهرات

طلا و جواهرات نیز از دارایی‌های پرسوداگری هستند و مشمول این مالیات می‌شوند، اما معافیت‌های روشنی برای مصرف عادی مردم در نظر گرفته شده است:

• طلای زینتی و زیورآلات تا حدود ۱۵۰ گرم برای هر شخص معاف است.
• فروش تا حدود معادل ۲۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار برای هر فرد بالای ۱۸ سال، مشروط به عدم استفاده از این معافیت در پنج سال گذشته.
• معاوضه (تبدیل) طلا با طلا مشمول محاسبه عایدی نمی‌شود.
• برای دارایی‌های پیش از اجرای قانون، دوره تنفس (حدود سه سال از استقرار سامانه) در نظر گرفته شده است.

مالیات بر عایدی خودرو

خودرو انگیزه سوداگری بالایی میان دلالان و حتی مردم عادی دارد. نرخ آن نیز مانند سایر دارایی‌ها پلکانی است: فروش در فاصله کوتاه پس از خرید، بالاترین نرخ را دارد و با گذشت زمان، نرخ کاهش یافته و پس از یک بازه مشخص به صفر می‌رسد.

مالیات بر عایدی سرمایه خودرو و موتورسیکلت
مدت نگهداری از زمان خرید	نرخ مالیات بر عایدی
کمتر از ۱ سال	۳۰٪ (تا سقف ۴۰٪ برای معاملات مکرر)
۱ تا ۲ سال	۲۰٪
۲ تا ۳ سال	۱۰٪
بیش از ۳ سال	معاف

هر شخص یک خودرو (و سرپرست خانوار تا دو خودرو) از این مالیات معاف است؛ موتورسیکلت هم شرایط مشابه دارد.

مالیات بر عایدی ارز و رمزارز

انواع ارز خارجی و رمزارزها نیز مشمول این قانون هستند و این موضوع در شرایط نوسان بازار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هدف، مقابله با خرید و فروش مکرر و سوداگرانه است، نه نیاز متعارف مردم:

• نگهداری ارز تا سقف مشخص (حدود معادل دو هزار یورو برای هر شخص) و برای بازه‌ای پس از اجرا، معاف است.
• برای ارز و رمزارز نیز دوره تنفس (حدود سه سال از استقرار سامانه) پیش‌بینی شده است.
• معاملات معمول در چارچوب سقف‌ها و ضوابط معاف‌اند؛ تنها خرید و فروش مکرر منجر به سود مشمول مالیات است.

مالیات بر عایدی طلا، نقره، ارز و رمزارز
مدت نگهداری از زمان خرید	نرخ مالیات بر عایدی
کمتر از ۱ سال	۳۰٪
۱ تا ۲ سال	۲۰٪
بیش از ۲ سال	۱۰٪

معافیت‌ها: طلای زینتی تا حدود ۱۵۰ گرم و فروش تا معادل ۲۰۰ گرم طلای ۱۸ عیار در هر دوره پنج‌ساله؛ ارز تا حدود معادل ۲ هزار یورو. جزئیات محاسبه رمزارز در آیین‌نامه نهایی می‌شود.

تفاوت با مالیات بر ارزش افزوده

این دو مالیات کاملاً متفاوت‌اند. مالیات بر ارزش افزوده مالیاتی بر «مصرف» است که در زنجیره تولید و توزیع کالا و خدمات و در نهایت از مصرف‌کننده نهایی گرفته می‌شود و به قیمت کالا افزوده می‌گردد. اما مالیات بر عایدی سرمایه بر «سود ناشی از افزایش ارزش یک دارایی» مانند ملک، خودرو، طلا، ارز و رمزارز، در فاصله خرید تا فروش و تنها در زمان فروش تعلق می‌گیرد.

آیا این قانون سوداگری را کاهش می‌دهد؟

این مالیات با هدف عدالت، بازتوزیع درآمد و جلوگیری از سوداگری اعمال می‌شود. با کاهش جذابیت خرید و فروش‌های کوتاه‌مدت، تقاضای سوداگرانه برای نقدینگی کم می‌شود، رشد نقدینگی کاهش می‌یابد و انتظار می‌رود تورم نیز مهار شود؛ در نتیجه سرمایه‌ها به سمت تولید هدایت می‌شوند.

با این حال کارشناسان تأکید دارند موفقیت قانون به سه عامل بستگی دارد: کیفیت اجرا و شفافیت سامانه‌های اطلاعاتی، تفکیک دقیق «مصرف‌کننده واقعی» از «سوداگر»، و مهار هم‌زمان تورم. در غیر این صورت، بخشی از بار مالیات ممکن است به دوش مصرف‌کننده منتقل شود.

مزیت‌های این قانون

• عدالت در پرداخت مالیات و اخذ مالیات از همه انواع عایدی
• یکپارچگی و شفافیت بیشتر نظام مالیاتی
• ساماندهی و کنترل سوداگری
• ایجاد درآمد پایدار برای دولت و توزیع مناسب‌تر ثروت
• بازگشت مصرف‌کننده واقعی به بازار
• هدایت نقدینگی به سمت تولید و کمک به کاهش تورم

چند پرسش پرتکرار

طلافروشان، نمایشگاه‌داران خودرو و مشاوران املاک مشمول‌اند؟

خیر. اشخاص تجاری دارای پروانه کسب و پرونده مالیاتی مشمول این قانون نیستند و طبق مقررات مالیات بر درآمد مشاغل عمل می‌کنند. این قانون ویژه اشخاص غیرتجاری است.

فعالان بورس چطور؟

خیر. سود حاصل از اوراق بهادار و کالای مورد معامله در بورس‌ها و بازارهای خارج از بورس مشمول این قانون نیست.

مهریه، ارث، وقف و جهیزیه چطور؟

این موارد از این نوع مالیات معاف هستند.

مهلت انطباق: پس از استقرار سامانه، دوره‌ای حدود سه سال در نظر گرفته شده که در آن مالکان می‌توانند دارایی خود را بدون پرداخت مالیات بر عایدی بفروشند تا فرصت کافی برای انطباق با قانون فراهم شود.

نکات کلیدی قانون

معافیت‌های مبتنی بر خانوار

معافیت‌ها بر پایه «خانوار» طراحی شده‌اند تا مصرف واقعی از سوداگری تفکیک شود: تا دو ملک و دو خودرو برای سرپرست خانوار و یک ملک و یک خودرو برای سایر افراد. مازاد بر این سقف مشمول مالیات است.

کارپوشه یکتا و شفافیت اطلاعات

برای مدیریت اطلاعات اشخاص، «کارپوشه تجاری یکتا» و «کارپوشه غیرتجاری یکتا» تعریف شده و نهادها موظف به ثبت تراکنش‌های خود در سامانه مؤدیان شده‌اند. کوتاهی در انجام این تکلیف جریمه در پی دارد.

نظارت بر بازار ارز، طلا و رمزارز

هرگونه خرید و فروش مکرر ارز، طلا یا رمزارز که منجر به سود شود مشمول مالیات خواهد بود؛ در حالی که فعالیت‌های معمول مردم با رعایت سقف‌ها و ضوابط، معاف است.

تکالیف دفاتر اسناد رسمی و نهادهای مالی

دفاتر اسناد رسمی، بانک‌ها، شرکت‌های بیمه و نهادهای بازار سرمایه مکلف‌اند اطلاعات معاملات و اطلاعات مالی مشتریان را در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار دهند. به‌طور خاص، دفاتر اسناد رسمی باید پیش از انتقال، قیمت معامله را ثبت و پس از دریافت گواهی پرداخت مالیات، سند انتقال قطعی را ثبت کنند.

 

مالیات بر عایدی سرمایه نوعی مالیات نوظهور در نظام مالیاتی ایران است که اکنون در قالب قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی تصویب و ابلاغ شده و در آستانه اجراست. هدف آن، هدایت سرمایه‌ها به سمت فعالیت‌های مولد و ایجاد عدالت مالیاتی از طریق اخذ مالیات بر سود فروش دارایی‌هایی مانند ملک، طلا، خودرو، ارز و رمزارز است. ساختار نرخ بر پایه مدت نگهداری تنظیم شده تا معاملات کوتاه‌مدت و مکرر بی‌جاذبه شوند. اجرای موفق آن به تکمیل زیرساخت اطلاعاتی، تصویب آیین‌نامه‌ها و مهار تورم بستگی دارد و انتظار می‌رود به‌صورت مرحله‌ای پیش برود.