بررسی مالیات مستقیم و انواع آن
مالیات مستقیم چیست؟ + راهنمای کامل مالیات برای افراد، مشاغل و شرکتها
هرگاه صحبت از مالیات میشود، خیلیها تصور میکنند مالیات یعنی درصدی از درآمد یا سود که باید به دولت پرداخت شود. اما در عمل، مالیات مستقیم دامنه بسیار گستردهتری دارد و فقط به مالیات بر درآمد محدود نیست.
به گزارش بانک اول وقتی صحبت از مالیات میشود، خیلیها تصور میکنند مالیات یعنی درصدی از درآمد یا سود که باید به دولت پرداخت شود. اما در عمل، مالیات مستقیم دامنه بسیار گستردهتری دارد و فقط به مالیات بر درآمد محدود نیست.
ممکن است شما:
کارمند باشید و مالیات حقوق بدهید؛
مغازه، مطب یا دفتر خدماتی داشته باشید و مالیات مشاغل پرداخت کنید؛
شرکت داشته باشید و مشمول مالیات عملکرد شرکت شوید؛
خانه یا ملک خود را اجاره داده باشید و مالیات اجاره بدهید؛
ملکی را بفروشید و مشمول مالیات نقلوانتقال شوید؛
یا در شرایط خاص، بابت برخی داراییها و عایدی حاصل از فروش آنها مشمول مالیات شوید.
بنابراین برای اینکه بفهمیم مالیات مستقیم یک فرد یا کسبوکار چقدر است، اول باید بدانیم درآمد یا دارایی موردنظر در کدام دسته مالیاتی قرار میگیرد.
مالیات مستقیم دقیقاً یعنی چه؟
به زبان ساده، مالیات مستقیم مالیاتی است که مستقیماً به درآمد، دارایی یا برخی نقلوانتقالهای شخص مربوط میشود. در قانون مالیاتهای مستقیم، مهمترین دستههایی که افراد و کسبوکارها بیشتر با آنها سروکار دارند عبارتاند از:
نوع مالیات مثال
مالیات حقوق حقوق و دستمزد کارمند
مالیات مشاغل درآمد مغازهدار، پزشک، وکیل، فریلنسر و…
مالیات اشخاص حقوقی مالیات سود شرکت
مالیات اجاره درآمد حاصل از اجاره ملک
مالیات نقلوانتقال ملک هنگام انتقال قطعی ملک
مالیات حق واگذاری محل در موارد مربوط به انتقال حق کسب یا پیشه و حق واگذاری محل
مالیات بر عایدی سرمایه در موارد و شرایط پیشبینیشده در قانون
مالیات بر ارث در صورت فوت و انتقال داراییهای متوفی
مالیات حق تمبر در مواردی که قانون برای اسناد، سرمایه و موارد مشخص مقرر کرده است
پس مالیات مستقیم فقط مالیات بر درآمد نیست.
اول از همه: من شخص حقیقی هستم یا حقوقی؟
این سؤال در بسیاری از موارد تعیین میکند با چه نوع مالیاتی مواجه هستید.
شخص حقیقی
یعنی خود یک فرد.
مثلاً:
فروشنده یک مغازه
پزشک دارای مطب
برنامهنویس فریلنسر
صاحب یک فروشگاه اینترنتی
صاحب ملکی که آن را اجاره داده است
اگر شما شخصاً فعالیت اقتصادی انجام میدهید، معمولاً درآمد شما در دسته مالیات اشخاص حقیقی یا مالیات مشاغل بررسی میشود.
شخص حقوقی
یعنی یک شرکت یا شخصیت حقوقی مستقل.
مثلاً:
شرکت با مسئولیت محدود
شرکت سهامی خاص
شرکت سهامی عام
یا سایر اشخاص حقوقی مشمول مالیات
برای شرکتها، قاعده کلی مالیات عملکرد در ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم آمده و نرخ عمومی آن ۲۵ درصد درآمد مشمول مالیات است، مگر اینکه قانون برای مورد خاصی حکم دیگری داشته باشد.
بنابراین یکی از مهمترین تفاوتها این است:
فردی که شخصاً کسبوکار دارد با شرکتی که کسبوکار دارد الزاماً با یک نرخ مالیاتی واحد مواجه نیست.
مالیات مشاغل؛ اگر خودتان کسبوکار دارید
فرض کنیم شما یک فروشگاه دارید. در طول سال مثلاً: ۵ میلیارد تومان فروش داشتهاید.
آیا مالیات شما ۲۵ درصد ۵ میلیارد تومان است؟
خیر.
این یکی از اشتباهات رایج در مورد مالیات مستقیم است. برای اشخاص حقیقی ابتدا باید مشخص شود درآمد مشمول مالیات چقدر است. یعنی موضوع فقط میزان فروش نیست. برای مثال، اگر فعالیت شما هزینههای قابل قبول مالیاتی داشته باشد، در شرایط قانونی میتوان این هزینهها را در محاسبه درآمد مشمول مالیات در نظر گرفت.
اینفوگرافیک هزینه های قابل قبول مالیاتی
مالیات مشاغل با مالیات شرکت چه تفاوتی دارد؟
اگر یک فرد بهعنوان شخص حقیقی کسبوکار داشته باشد، مالیات درآمد مشاغل او طبق مقررات مربوط به اشخاص حقیقی و نرخهای ماده ۱۳۱ بررسی میشود. اما اگر همان فعالیت در قالب یک شخص حقوقی انجام شود، قاعده عمومی مالیات شرکتها طبق ماده ۱۰۵، نرخ ۲۵ درصد درآمد مشمول مالیات است.
پس این دو را نباید با هم قاطی کرد:
شخص حقیقی → مقررات مالیات مشاغل و ماده ۱۳۱
شخص حقوقی → قاعده عمومی ماده ۱۰۵ و نرخ ۲۵ درصد
البته این فقط شروع محاسبه است؛ چون قبل از اعمال نرخ باید درآمد مشمول مالیات مشخص شود و ممکن است معافیت، نرخ صفر یا مقررات خاص برای فعالیت وجود داشته باشد.
درآمد مشمول مالیات یعنی چه؟
این عبارت را تقریباً در تمام مباحث مالیاتی میبینید. درآمد مشمول مالیات یعنی مبلغی که بعد از اعمال مقررات قانونی، مبنای محاسبه مالیات قرار میگیرد.
هزینهای که با کارت شخصی پرداخت کردم چه میشود؟
امثلاً صاحب یک فروشگاه از حساب شخصی خود مبلغ قابل توجهی برای خرید مرتبط با کسبوکار پرداخت میکند. صرف اینکه واقعاً پول پرداخت شده، به این معنی نیست که هزینه بدون بررسی مالیاتی پذیرفته میشود. اسناد خرید، ارتباط هزینه با فعالیت، نحوه پرداخت و الزامات قانونی باید بررسی شود.
در قانون نیز برای برخی هزینههای قابل قبول، نحوه پرداخت از طریق سیستم بانکی اهمیت دارد؛ از جمله در مواردی که مبلغ پرداختی از حد مقرر قانونی بیشتر باشد. بنابراین برای کسبوکارها یک اصل بسیار کاربردی این است:
هزینههای کسبوکار را تا حد امکان از مسیر مالی و بانکی قابل ردیابی انجام دهید و اسناد آن را نگه دارید.
مالیات حقوق؛ کارمند چطور مالیات میدهد؟
اگر کارمند باشید، مالیات شما با مالیات یک فروشگاه یا شرکت یکسان نیست. مالیات حقوق مربوط به درآمدی است که فرد از رابطه استخدامی یا دریافت حقوق و مزایا به دست میآورد. در اینجا معمولاً کارمند خودش هر ماه مالیات را محاسبه و پرداخت نمیکند.
کارفرما وظیفه دارد مالیات حقوق را محاسبه، از حقوق کسر و در مهلت قانونی پرداخت کند.
ماده ۸۶ قانون مالیاتهای مستقیم نیز این تکلیف را برای پرداختکننده حقوق پیشبینی کرده است.
اگر خانهام را اجاره بدهم، مالیات چطور محاسبه میشود؟
این یکی از رایجترین موارد مالیات مستقیم برای افراد عادی است. فرض کنید شما مالک یک آپارتمان هستید و آن را اجاره دادهاید. مبلغی که مستأجر به شما میپردازد، مبنای اولیه محاسبه درآمد اجاره است؛ اما در قانون، تمام مبلغ اجاره دریافتی لزوماً به همان شکل درآمد مشمول مالیات محسوب نمیشود.
طبق ماده ۵۳، در حالت کلی ۲۵ درصد از مالالاجاره بابت هزینهها، استهلاک و تعهدات مالک نسبت به مورد اجاره کسر میشود و مانده، مبنای محاسبه درآمد مشمول مالیات اجاره قرار میگیرد.
اگر خودم مستأجر باشم و ملک را اجاره بدهم چه؟
مثلاً شما یک واحد تجاری را ماهانه ۳۰ میلیون تومان اجاره کردهاید و آن را به شخص دیگری ماهانه ۵۰ میلیون تومان اجاره میدهید. در شرایطی که قانون اجازه میدهد، درآمد مشمول مالیات شما میتواند بر مبنای مابهالتفاوت اجاره دریافتی و اجاره پرداختی محاسبه شود.
اگر خانهام را به پدر، مادر، همسر یا فرزندم بدهم چه؟
قانون برای برخی محلهای سکونت اعضای خانواده حکم خاص دارد. طبق تبصره ماده ۵۳، محل سکونت پدر، مادر، همسر، فرزند، اجداد یا افراد تحت تکفل مالک در شرایط مقرر، اجاری تلقی نمیشود؛ مگر اینکه با اسناد و مدارک ثابت شود که اجاره پرداخت میشود.
پس صرف اینکه ملکی در اختیار یکی از اعضای خانواده قرار گرفته، به معنی ایجاد خودکار درآمد اجاره نیست.
مالیات فروش ملک چقدر است؟
اینجا یک اشتباه بسیار رایج وجود دارد.
خیلیها میگویند:
«فروش ملک ۵ درصد مالیات دارد.»
این جمله به این شکل دقیق نیست.
طبق ماده ۵۹، انتقال قطعی ملک به مأخذ ارزش معاملاتی و با نرخ ۵ درصد مشمول مالیات است. همچنین انتقال حق واگذاری محل، طبق شرایط ماده، با نرخ ۲ درصد نسبت به وجوه دریافتی مشمول مالیات است.
بنابراین اگر ملکی را مثلاً به قیمت ۱۰ میلیارد تومان بفروشید، نمیتوان گفت:
۱۰ میلیارد × ۵٪ = مالیات انتقال
مبنای قانونی ماده ۵۹، ارزش معاملاتی است، نه صرفاً قیمت واقعی معامله.
پس ارزش معاملاتی چیست؟
ارزش معاملاتی یک ارزش مالیاتی است که طبق مقررات مربوط به املاک تعیین میشود و لزوماً برابر با قیمت روز بازار نیست. به همین دلیل ممکن است قیمت فروش واقعی ملک = ۱۰ میلیارد تومان باشد اما ارزش معاملاتی ملک مبلغی متفاوت باشد.
مالیات نقلوانتقال طبق مأخذ قانونی مربوط محاسبه میشود.
اظهارنامه مالیاتی چرا مهم است؟
اظهارنامه فقط یک فرم اداری نیست. اظهارنامه در واقع گزارشی است که مؤدی به سازمان امور مالیاتی ارائه میکند و در آن اطلاعات مربوط به درآمد، هزینه، فعالیت و موارد مالیاتی خود را اعلام میکند.
طبق ماده ۹۷، اگر اظهارنامه شخص حقیقی که مکلف به تسلیم آن است مطابق مقررات تنظیم و ارائه شود و مورد پذیرش قرار گیرد، میتواند مبنای تعیین درآمد مشمول مالیات قرار گیرد. سازمان امور مالیاتی همچنین میتواند برخی اظهارنامهها را انتخاب و رسیدگی کند.
اما اگر مؤدی اظهارنامه را در موعد قانونی ارائه نکند، سازمان میتواند بر اساس اطلاعات اقتصادی موجود نسبت به تهیه اظهارنامه برآوردی و مطالبه مالیات اقدام کند.
آیا سازمان امور مالیاتی میتواند حسابها و مدارک را بررسی کند؟
بله. طبق ماده ۲۲۹، اداره امور مالیاتی میتواند برای رسیدگی به اظهارنامه یا تشخیص درآمد، به دفاتر و اسناد و مدارک مربوط مراجعه و آنها را بررسی کند و مؤدی مکلف به ارائه آنهاست. بنابراین نگهداری اسناد فقط برای حسابدار نیست. خود مؤدی باید بتواند نشان دهد عددهایی که در اظهارنامه اعلام کرده از کجا آمدهاند.
اگر هزینهای را قبول نکنند چه اتفاقی میافتد؟
فرض کنیم شما در اظهارنامه ۲ میلیارد تومان هزینه ثبت کردهاید. اما ممیز مالیاتی فقط ۱٫۵ میلیارد تومان را قابل قبول بداند. در این حالت ۵۰۰ میلیون تومان از هزینههای اعلامشده شما حذف میشود. در نتیجه درآمد مشمول مالیات افزایش پیدا میکند و مالیات نیز میتواند افزایش یابد. این دقیقاً دلیل اهمیت اسناد هزینه است.
اطلاعات مالیاتی فقط از اظهارنامه شما نمیآید
در نظام مالیاتی امروز، سازمان امور مالیاتی فقط به اطلاعاتی که خود مؤدی در اظهارنامه نوشته وابسته نیست.
قانون برای ایجاد پایگاه اطلاعات هویتی، مالی، پولی، اعتباری، معاملاتی و دارایی اشخاص و دریافت اطلاعات از مراجع مختلف، مقرراتی از جمله ماده ۱۶۹ مکرر پیشبینی کرده است.
بنابراین یک مؤدی نباید تصور کند:
«اگر در اظهارنامه ننویسم، سازمان متوجه نمیشود.»
اطلاعات اقتصادی میتواند از مسیرهای مختلف در اختیار نظام مالیاتی قرار گیرد.
اگر مالیات تعیینشده را قبول نداشته باشم چه؟
فرض کنید برای شما برگ تشخیص مالیات صادر شده و مبلغ آن را قبول ندارید. قانون برای اعتراض مسیر مشخصی دارد. طبق ماده ۲۳۸، مؤدی میتواند در مهلت قانونی نسبت به برگ تشخیص اعتراض کند و دلایل و مدارک خود را ارائه دهد. یکی از مهمترین نکات در این مرحله این است که اعتراض باید مستند و قابل دفاع باشد.
مثلاً صرفاً ننویسید:
«مالیات تعیینشده اشتباه است.»
بهتر است مشخص کنید:
«مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان هزینه خرید در رسیدگی پذیرفته نشده، در حالی که فاکتور، قرارداد و اسناد پرداخت آن موجود است.»
اعتراض دوم بسیار قویتر است، چون دقیقاً مشخص میکند اختلاف کجاست.
اگر در مرحله بعد هم اختلاف باقی بماند چه؟
در صورت باقی ماندن اختلاف، پرونده میتواند وارد فرآیند حل اختلاف مالیاتی و هیأتهای مربوط شود. طبق ماده ۲۴۷، نسبت به رأی هیأت حل اختلاف مالیاتی بدوی نیز در مهلت مقرر قانونی امکان اعتراض وجود دارد. پس اگر مؤدی با مالیات تعیینشده مخالف است، نباید تصور کند بعد از صدور برگ تشخیص دیگر هیچ کاری نمیشود انجام داد.
مواعد اعتراض بسیار مهماند.
اگر یک برگ مالیاتی به شما ابلاغ شد، اولین کار این است که:
تاریخ ابلاغ را مشخص کنید.
نوع برگ را مشخص کنید.
مهلت اعتراض را بررسی کنید.
دلایل اختلاف را استخراج کنید.
مدارک را جمع کنید.
اعتراض را در مهلت قانونی ثبت کنید.
مالیات مستقیم چه تفاوتی با مالیات بر ارزش افزوده دارد؟
این دو را نباید با هم یکی دانست.
مالیات مستقیم
معمولاً مستقیماً به درآمد، دارایی یا معامله و وضعیت مالی خود مؤدی مربوط است.
مثل:
مالیات حقوق؛
مالیات مشاغل؛
مالیات شرکت؛
مالیات اجاره؛
مالیات نقلوانتقال ملک.
مالیات بر ارزش افزوده
در دسته مالیاتهای غیرمستقیم قرار میگیرد. در این نوع مالیات، مالیات در فرآیند عرضه کالا و خدمات دریافت و طبق مقررات به سازمان امور مالیاتی پرداخت میشود. پس وقتی یک کسبوکار با هر دو نوع مالیات سروکار دارد، باید پرونده و تکالیف آنها را جداگانه بررسی کند.
۱۰ اشتباه رایج درباره مالیات مستقیم
به این 10 مورد دقت کنید:
۱. مالیات همیشه درصدی از فروش است
خیر. در بسیاری از موارد، مبنا درآمد مشمول مالیات است، نه صرفاً فروش.
۲. هر هزینهای را میتوان از درآمد کم کرد
خیر. هزینه باید شرایط قانونی لازم را داشته باشد.
۳. مالیات همه افراد ۲۵ درصد است
خیر. ۲۵ درصد نرخ عمومی ماده ۱۰۵ برای اشخاص حقوقی مشمول این حکم است؛ مالیات اشخاص حقیقی قواعد دیگری دارد.
۴. مالیات حقوق را کارمند باید خودش پرداخت کند
در حالت معمول، کارفرما مالیات حقوق را محاسبه، کسر و پرداخت میکند.
۵. فروش ملک یعنی ۵ درصد قیمت فروش
خیر. ماده ۵۹ برای انتقال قطعی ملک، نرخ ۵ درصد را بر ارزش معاملاتی اعمال میکند.
۶. اگر اظهارنامه ندهم، مالیاتی هم ندارم
خیر. در صورت عدم ارائه اظهارنامه، سازمان میتواند طبق مقررات و بر اساس اطلاعات موجود اقدام به تعیین درآمد و مطالبه مالیات کند.
۷. حساب شخصی هیچ ارتباطی با مالیات ندارد
نباید چنین فرضی داشت. اطلاعات مالی و اقتصادی میتواند از منابع مختلف در اختیار نظام مالیاتی قرار گیرد.
۸. اگر ممیز مالیات را تعیین کرد دیگر امکان اعتراض نیست
خیر. برای اعتراض، مراحل و مهلتهای قانونی وجود دارد.
۹. اظهارنامه فقط یک کار حسابداری است
خیر. اظهارنامه یکی از مهمترین اسناد مالیاتی مؤدی است و باید با اطلاعات و مدارک واقعی فعالیت هماهنگ باشد.
۱۰. مالیات را فقط موقع پرداخت باید جدی گرفت
این یکی از پرهزینهترین اشتباهات است. بخش بزرگی از دفاع مالیاتی باید قبل از رسیدگی انجام شده باشد؛ یعنی با نگهداری درست اسناد، قراردادها، فاکتورها، مدارک پرداخت و ثبت صحیح معاملات.
یک چکلیست کاربردی برای صاحبان کسبوکار
اگر صاحب کسبوکار هستید، این موارد را جدی بگیرید:
چک لیست و تایم لاین کارهایی که صاحبان کسب و کار باید برای امور مالیاتی انجام دهند
جمعبندی
مالیات مستقیم را نباید فقط با چند نرخ و درصد حفظ کرد. برای محاسبه مالیات، ابتدا باید نوع درآمد یا دارایی، وضعیت شخص، مبنای مالیاتی، هزینههای قابل قبول، معافیتها و مقررات خاص مشخص شود و بعد نرخ مربوط اعمال شود.
برای یک کارمند، مسئله اصلی مالیات حقوق و نرخهای پلکانی است.
برای یک صاحب مغازه یا فریلنسر، موضوع اصلی درآمد مشمول مالیات، هزینههای قابل قبول و مالیات مشاغل است.
برای یک شرکت، درآمد مشمول مالیات و نرخ عمومی ۲۵ درصد ماده ۱۰۵ اهمیت دارد.
برای مالک ملک، باید مالیات اجاره و در زمان انتقال، مالیات نقلوانتقال را جداگانه بررسی کرد.
و برای همه مؤدیان یک اصل مشترک وجود دارد:
اسناد را از همان روز اول درست نگه دارید، اظهارنامه را بر اساس اطلاعات واقعی و قابل اثبات تنظیم کنید و مهلتهای مالیاتی را از دست ندهید.
مالیات زمانی پیچیده میشود که فقط در زمان صدور برگ تشخیص به سراغش برویم؛ اگر از ابتدا درآمد، هزینه، اسناد و تکالیف مالیاتی درست مدیریت شوند، بخش زیادی از مشکلات قابل پیشگیری است.
