آیا خرید و فروش اسکناس ریال، حرام است؟

به گزارش بانک اول ،بازار خرید و فروش اسکناس‌های درشت ریالی در کف بازار و در معاملات تلگرامی، رونق عجیبی گرفته است. نرخ‌های وسوسه‌کننده‌ای که در این میان جابه‌جا می‌شود، حکایت از پدیده‌ای دارد که شاید در نگاه اول غیرقابل باور به نظر برسد: گران‌فروشیِ پول ملی در برابر پول ملی!

گر این روز‌ها گذرتان به محدوده دلالان ارزی در بازار تهران، خیابان فردوسی و چهارراه استانبول بیفتد، با صحنه‌ای تازه مواجه می‌شوید. در کنار ارز‌های خارجی، اسکناس‌های ریال هم در صف خرید و فروش قرار گرفته‌اند. دارنده اسکناس‌های درشت، به‌ویژه اسکناس‌های جدید یک میلیون تومانی، ۵۰۰ هزار تومانی و اسکناس‌های ۲۰۰ و ۱۰۰ هزار تومانی، با پیشنهاداتی مواجه می‌شود که رد کردن آنها احتمالا دشوار است.

گزارش‌ها با برخی معامله‌گران نشان می‌دهد که اسکناس نقد، این روز‌ها حکم طلا را پیدا کرده است. خریدارانی در بازار حضور دارند که حاضرند برای دریافت اسکناس درشت، بین ۱۵ تا ۲۰ درصد و گاهی حتی درصد‌های بالاتر را به صورت کارت‌به‌کارت به حساب فروشنده واریز کنند.

به زبان ساده‌تر، شما یک بسته اسکناس ۱۰۰ هزار تومانی (به ارزش اسمی ۱۰ میلیون تومان) را تحویل می‌دهید و در لحظه، ۱۲ میلیون تومان در حساب بانکی خود دریافت می‌کنید. این سود آنی و بی‌دردسر، بازار سیاهی را شکل داده که در آن ریال، نه به عنوان ابزار مبادله، بلکه به عنوان یک (کالا) خرید و فروش می‌شود.

حسین میثمی، دبیر شورای فقهی بانک مرکزی، موضع فقهی بانک مرکزی را اعلام کرد و با دست گذاشتن بر ریشه شرعی این معاملات، پرده از ماهیت غیرشرعی آن برداشت.

میثمی در این باره گفت: خرید و فروش اسکناس‌های ریالی به قیمتی بیشتر از مبلغ اسمی (مانند خرید اسکناس ۱۰۰ هزار تومانی به ۱۱۵ هزار تومان) از نظر فقهی حرام و از مصادیق ربای معاملی است.

دبیر شورای فقهی بانک مرکزی در تبیین علت این ممنوعیت و تفاوت آن با سایر معاملات افزود: در فقه اسلامی، وقتی دو واحد پول رایج یک کشور (ریال با ریال) مبادله می‌شوند، باید معامله به صورت برابر و نقدی انجام شود. هر گونه زیادی در این معامله، ربا محسوب می‌شود.

این اظهار نظر از سوی شورای فقهی بانک مرکزی نشان می‌دهد که از نگاه بانک مرکزی، فرقی میان اسکناس نو و کهنه یا ایران‌چک درشت و خرد وجود ندارد و هرگونه مبادله ریال با ریال که در آن توازن عددی رعایت نشود، خروج از دایره شرع و ورود به محدوده (ربا) تلقی می‌گردد.

با این حال و با وجود هشدار صریح بانک مرکزی مبنی بر حرام بودن چنین معاملاتی، سایه سنگین این معاملات بر بازار همچنان سنگینی می‌کند و سوال بعدی اینجاست که چرا برخی در بازار حاضر هستند برای (کاغذِ ریال)، بهایی بیش از (اعتبارِ ریال) بپردازد؟ آیا اهدافی همچون معاملات زیرزمینی و دور زدن ابزار‌های مالیاتی و فرار از مالیات مطرح است یا سمت و سوی جمع آوری اسکناس در مسیر تامین ریال برای قاچاق سوخت در مرز‌های شرقی است؟