نفقه چیست و چه کسانی می توانند نفقه دریافت کنند؟ راهنمای کامل شرایط و میزان

به گزارش بانک اول نفقه به زن در عقد دائم تعلق می گیرد. شرط دریافت، تمکین است. در عقد موقت، فقط در صورت شرط ضمن عقد پرداخت می شود.

نفقه مالی است که مرد برای تأمین نیازهای متعارف همسر خود پرداخت می کند . بر اساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن می شود . مهم ترین مصادیق نفقه عبارتند از:

• مسکن (خانه مناسب برای زندگی)
• پوشاک و البسه
• خوراک و تغذیه
• اثاثیه منزل
• هزینه های درمانی و بهداشتی
• خادم (در صورت عادت یا نیاز به واسطه نقصان یا مرض)

نکته مهم این است که مصادیق ذکر شده در قانون حصری نیستند. یعنی فقط به این موارد محدود نمی شوند. قاعده کلی این است که هر نیاز متعارفی که متناسب با شأن و وضعیت زن باشد، جزء نفقه محسوب می شود .

چه کسانی می توانند نفقه دریافت کنند؟

نفقه زن در عقد دائم

در عقد دائم، به محض اینکه خطبه عقد نکاح جاری می شود، زن حق دریافت نفقه پیدا می کند . مرد موظف است حتی اگر زن شاغل باشد و درآمد داشته باشد، نفقه او را بپردازد . تمکن مالی مرد شرط استحقاق زن نیست؛ یعنی مرد حتی اگر فقیر باشد هم باید نفقه بدهد .

نفقه زن در عقد موقت (صیغه)

در عقد موقت، بر خلاف عقد دائم، زن اصولاً حق نفقه ندارد . ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی به صراحت می گوید: «در عقد انقطاع، زن حق نفقه ندارد؛ مگر اینکه شرط شده باشد یا آنکه عقد، مبنی بر آن جاری شده باشد» .

بنابراین زن در صیغه در دو حالت می تواند نفقه دریافت کند:

• در هنگام عقد، پرداخت نفقه شرط شده باشد.
• عقد بر مبنای پرداخت نفقه بسته شده باشد.

نفقه فرزند

پرداخت نفقه فرزندان بر عهده پدر است . پس از فوت پدر یا عدم توانایی مالی او، این وظیفه به جد پدری منتقل می شود. اگر پدر و جد پدری توانایی مالی نداشته باشند، نفقه بر عهده مادر خواهد بود .

نفقه فرزند شامل مسکن، البسه، غذا و اثاث البیت به قدر رفع حاجت می شود . هزینه تحصیل تا مقطعی که اجباری است، جزء نفقه محسوب می شود .

شرط دریافت نفقه؛ تمکین زن از شوهر

نفقه زن در برابر تمکین اوست . تمکین یعنی زن در منزل مشترکی که شوهر تعیین کرده سکونت کند و در انجام وظایف زناشویی از شوهر اطاعت نماید .

در چه صورت زن نفقه نمی گیرد؟

اگر زن بدون دلیل موجه از شوهر خود تمکین نکند، «ناشزه» نامیده می شود و حق نفقه را از دست می دهد .

استثناهای حق نفقه در صورت عدم تمکین

در موارد زیر زن مجاز به عدم تمکین است، اما همچنان نفقه دریافت می کند

• زمانی که زن از حق حبس خود استفاده می کند (تا تمام مهریه را دریافت نکرده از تمکین خودداری می کند).
• زمانی که مرد مبتلا به بیماری های مقاربتی باشد.
• زمانی که زندگی مشترک به تشخیص دادگاه برای زن ضرر مالی، شرافتی یا بدنی داشته باشد.

میزان نفقه زن چقدر است و چگونه محاسبه می شود

در قانون، مبلغ مشخصی برای نفقه تعیین نشده است . ملاک تعیین میزان نفقه، نیازهای زن و شأن و وضعیت اوست . عواملی که در تعیین میزان نفقه تأثیر دارند عبارتند از:

• سن و سال زن
• میزان تحصیلات
• جایگاه خانوادگی و اجتماعی
• شغل و موقعیت شغلی
• محل زندگی (شهر، روستا، شهرهای بزرگ و کوچک)

اگر زن و مرد بر سر میزان نفقه توافق داشته باشند، همان مبلغ ملاک است. در غیر این صورت، دادگاه موضوع را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می دهد .

نفقه بعد از طلاق

پس از طلاق، اصولاً نفقه به زن تعلق نمی گیرد . اما دو استثنا وجود دارد:

• در طلاق رجعی، مرد موظف است تا پایان مدت عده، نفقه زن را بپردازد.
• اگر زن باردار باشد، صرف نظر از نوع طلاق، مرد تا پایان وضع حمل باید نفقه بدهد.

نکته مهم در طلاق توافقی

در طلاق توافقی، زن و مرد باید قبل از طلاق در خصوص نفقه بعد از طلاق به توافق برسند . معمولاً زنان برای راضی کردن شوهر به طلاق، از این حق خود چشم پوشی می کنند .

نفقه معوقه (گذشته)

زن می تواند نفقه ایام گذشته ای را که از مرد تمکین کرده اما مرد پرداخت نکرده است، مطالبه کند .

نحوه مطالبه نفقه

برای مطالبه نفقه، زن باید دادخواست خود را تنظیم کند و به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا دادگاه خانواده ارائه دهد .

اگر میزان نفقه درخواستی کمتر از ۲۰ میلیون تومان باشد، از طریق شورای حل اختلاف قابل پیگیری است. اگر بیشتر از ۲۰ میلیون تومان باشد، باید در دادگاه خانواده مطرح شود .

نپرداختن نفقه در صورت تمکن مالی، جرم است و بر اساس ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده، مجازات حبس تعزیری درجه شش (۶ ماه تا ۲ سال حبس) را به دنبال دارد .

جمع بندی

نفقه حقی است که به موجب عقد نکاح دائم برای زن ایجاد می شود. شرط اصلی دریافت نفقه، تمکین زن از شوهر است. در عقد موقت، نفقه فقط در صورت شرط ضمن عقد پرداخت می شود. میزان نفقه بر اساس نیازها و شأن زن تعیین می گردد و مبلغ ثابتی ندارد. پس از طلاق، نفقه فقط در دوران عده طلاق رجعی یا در صورت بارداری زن پرداخت می شود.