هوش مصنوعی در چه مشاغلی جایگزین انسان می‌شود؟
در بسیاری از حوزه‌ها، هوش مصنوعی می‌تواند به جای حذف انسان، توانایی او را افزایش دهد؛ یعنی بخشی از امور زمان‌بر و تکراری را انجام دهد و امکان تمرکز بیشتر انسان بر تحلیل، قضاوت حرفه‌ای، ارتباط انسانی و تصمیم‌گیری مسئولانه را فراهم کند.
شمس‌الدین جلیلی‌پیران، قاضی دادگستری درباره اینکه آیا هوش مصنوعی می‌تواند جایگزین انسان در مشاغل مختلف شود؟ توضیح داد؟
خودکارسازی بخشی از وظایف و تقویت توانایی انسان با استفاده از هوش مصنوعی
برای پاسخ به این پرسش باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد: جایگزینی کامل انسان، خودکارسازی بخشی از وظایف و تقویت توانایی انسان با استفاده از هوش مصنوعی. این سه مفهوم یکسان نیستند و بخش مهمی از بحث درباره آینده مشاغل، ناشی از خلط همین مفاهیم است.
خودکار شدن یک وظیفه الزاماً به معنای حذف کامل یک شغل نیست
هوش مصنوعی می‌تواند برخی وظایف مبتنی بر پردازش اطلاعات، جست‌و‌جو، دسته‌بندی، تحلیل الگوها، خلاصه‌سازی، تولید محتوا، پیش‌بینی و امور تکرارشونده را خودکار یا تسهیل کند. اما خودکار شدن یک وظیفه الزاماً به معنای حذف کامل یک شغل نیست. در بسیاری از مشاغل، ممکن است فناوری بخشی از فعالیت‌ها را انجام دهد و در نتیجه، نقش انسان از انجام مستقیم برخی امور به نظارت، ارزیابی، تحلیل، تصمیم‌گیری و رسیدگی به موارد پیچیده‌تر تغییر کند.
چه وظایفی به فناوری واگذار می‌شود؟
بنابراین، پرسش اصلی از منظر حقوقی فقط این نیست که آیا هوش مصنوعی جای انسان را می‌گیرد؟ بلکه باید پرسید: چه وظایفی به فناوری واگذار می‌شود، چه اختیاری همچنان در اختیار انسان باقی می‌ماند و مسئولیت تصمیم یا اقدام نهایی بر عهده چه شخصی است؟
این موضوع در مشاغلی که تصمیم‌های آنها مستقیماً بر حقوق و منافع اشخاص اثر می‌گذارد، اهمیت بیشتری دارد. برای مثال، در حوزه قضایی ممکن است هوش مصنوعی به عنوان ابزار جست‌و‌جو، دسته‌بندی، بازیابی اطلاعات، تحلیل حجم زیادی از اسناد یا کمک به بررسی داده‌ها مورد استفاده قرار گیرد. اما استفاده از یک سامانه برای کمک به فرایند بررسی، با واگذاری اختیار و مسئولیت قضایی به آن سامانه یکسان نیست.
در چنین مواردی، خروجی یک سامانه هوش مصنوعی باید خروجی سامانه تلقی شود، نه اینکه صرف تولید شدن آن، آن را به یک تصمیم حقوقی تبدیل کند. تصمیم قضایی همچنان باید در حدود صلاحیت قانونی و بر اساس ضوابط و ادله‌ای که قانون مقرر کرده است اتخاذ شود. بنابراین، استفاده از فناوری نباید موجب شود مسئولیت قانونی تصمیم‌گیرنده صرفاً به این دلیل که سامانه چنین پیشنهاد یا تحلیلی ارائه کرده است، نادیده گرفته شود.
اهمیت تفاوت‌های متناسب با هر حرفه
همین ملاحظه، با تفاوت‌های متناسب با هر حرفه، در حوزه‌هایی مانند پزشکی، وکالت، مدیریت عمومی و سایر تصمیم‌های حساس نیز قابل طرح است. هوش مصنوعی می‌تواند ابزار کمک‌تصمیم باشد، اما کمک به تصمیم با واگذاری کامل اختیار و مسئولیت تصمیم یکسان نیست.
در حوزه‌های حساس، هرچه استفاده از یک سامانه به تصمیم‌هایی نزدیک‌تر شود که بر حقوق، آزادی‌ها، سلامت یا منافع اساسی اشخاص اثر می‌گذارد، اهمیت نظارت انسانی، امکان ارزیابی خروجی، قابلیت اصلاح یا رد آن، ثبت فرایند و تعیین مسئول تصمیم بیشتر می‌شود. مقرره هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز برای سامانه‌های پرخطر، متناسب با میزان خطر و خودمختاری سامانه، بر نظارت انسانی و توانایی انسان برای تفسیر، نادیده گرفتن، اصلاح یا متوقف کردن خروجی یا عملکرد سامانه تأکید کرده است. این رویکرد صرفاً نمونه‌ای از حقوق تطبیقی است و نباید به عنوان حکم حقوق ایران معرفی شود.
هوش مصنوعی در بسیاری از حوزه‌ها می‌تواند به جای حذف انسان، توانایی او را افزایش دهد
در عین حال، نباید آینده مشاغل را صرفاً به صورت رقابت میان انسان و ماشین دید. در بسیاری از حوزه‌ها، هوش مصنوعی می‌تواند به جای حذف انسان، توانایی او را افزایش دهد؛ یعنی بخشی از امور زمان‌بر و تکراری را انجام دهد و امکان تمرکز بیشتر انسان بر تحلیل، قضاوت حرفه‌ای، ارتباط انسانی و تصمیم‌گیری مسئولانه را فراهم کند.
به همین دلیل، آینده مشاغل احتمالاً بیش از آنکه صرفاً به معنای حذف شغل باشد، به معنای تغییر ترکیب وظایف و مهارت‌ها خواهد بود. برخی وظایف ممکن است خودکار شوند، برخی میان انسان و سامانه تقسیم شوند و برخی دیگر به دلیل ماهیت حقوقی، حرفه‌ای، اخلاقی یا انسانی خود همچنان نیازمند مداخله و تصمیم‌گیری انسان باقی بمانند.
از منظر حقوقی یک اصل باید مورد توجه قرار گیرد: استفاده از فناوری نباید موجب محو مسئولیت قانونی شود. هرجا قانون مسئولیت یک تصمیم یا اقدام را بر عهده شخص مشخصی قرار داده است، استفاده از هوش مصنوعی به خودی خود این مسئولیت را از میان نمی‌برد. در مقابل، صرف حضور فناوری نیز مجوزی برای نسبت دادن مسئولیت به یک شخص نیست؛ مسئولیت باید همچنان بر اساس قانون، رفتار قابل انتساب و شرایط مقرر برای آن مسئولیت احراز شود.
