اختلال بانکی ؛اگر چک برگشت بخورد یا قسط عقب بیفتد چه باید کرد؟

در پی حملات سایبری به سامانه‌های کارت‌محور شبکه بانکی، خدمات چند بانک بزرگ کشور دچار اختلال شد و مشکلات فراوانی را برای شهروندان و کسبه ایجاد کرد. این نخستین بار نیست که چنین اتفاقی رخ می‌دهد؛ در طول یک سال گذشته، شبکه بانکی کشور بارها هدف حملات سایبری قرار گرفته و هر بار مشتریان را با چالش مواجه کرده است.

به گزارش بانک اول در اواخر خرداد ۱۴۰۵، شبکه خدمات‌رسانی حضوری و غیرحضوری چهار بانک ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات به‌طور ناگهانی قطع شد. این اختلال گسترده، همراه‌بانک، اینترنت‌بانک، خودپردازها و پایانه‌های فروشگاهی (POS) این بانک‌ها را کاملاً از مدار خارج کرد. با این حال، ماجرا به همین‌جا ختم نشد؛ در تاریخ ۲ تیر ۱۴۰۵، موج دوم و شدیدتری از حملات، خدمات کارت‌محور و تراکنش‌های آنلاین بانک‌های ملی و صادرات را دوباره متوقف کرد. در این مرحله، با گسترش ابعاد حمله، شهروندان از اختلال در خدمات‌رسانی دست‌کم هشت بانک کشور خبر دادند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که شرکت خدمات انفورماتیک ایران، به عنوان تأمین‌کننده زیرساخت این بانک‌ها، دچار اختلال شده و مسئولیت اصلی این نواقص بر عهده این مجموعه است.

از قطعی خدمات غیرحضوری و کارتی تا بن‌بست در برداشت پول از بانک

اختلال اخیر که از ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ بانک‌های ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات را درگیر کرد، ابتدا خود را در قطعی همراه‌بانک، اینترنت‌بانک، کارت‌به‌کارت و کارت‌خوان‌ها (POS) نشان داد، اما در روزهای اوج بحران به مشکلی جدی‌تر تبدیل شد: طبق گزارش‌های میدانی، در برخی شعب و خودپردازهای این بانک‌ها حتی برداشت نقدی هم با محدودیت روبه‌رو شد و برخی مشتریان توانستند روزانه حداکثر تا حدود یک میلیون تومان پول نقد از حساب خود دریافت کنند، آن‌هم نه در همه شعب و بانک‌ها.

پول کجاست؟ کسر وجه بدون انجام تراکنش

یکی از دغدغه‌های رایج در روزهای اختلال بانکی این است: تراکنش انجام شده، پول از حساب کسر شده، اما به حساب مقصد واریز نشده یا خرید نهایی نشده است. این اتفاق معمولاً وقتی رخ می‌دهد که شبکه بانکی دچار اختلال است و ارتباط بین بانک مبدأ، بانک مقصد یا سامانه واسط (مثل شتاب یا شاپرک) در میانه تراکنش قطع می‌شود؛ این حالت هم در کارت‌به‌کارت، هم در خرید حضوری با کارت‌خوان و هم در خریدهای اینترنتی ممکن است اتفاق بیفتد. در اصطلاح بانکی به این وضعیت «مغایرت» گفته می‌شود.

چک‌های وصول‌نشده؛ تکلیف چیست؟

مطابق اعلام بانک مرکزی (۶ و ۷ تیر ۱۴۰۵)، چک‌هایی که به دلیل اختلال اخیر سامانه‌های بانک‌های ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات (ناشی از حمله سایبری به زیرساخت این بانک‌ها از حدود ۱۵ خرداد) در سررسید وصول نشده یا برگشت خورده‌اند، در رتبه اعتباری صادرکننده اعمال نخواهد شد و مشمول مساعدت بانک مرکزی هستند؛ با این حال، اگر پس از رفع اختلال همچنان سوءاثر یا مسدودی حساب باقی مانده باشد، لازم است شخصاً به شعبه مربوطه مراجعه و رفع آن را پیگیری کنید.

اقساط معوق؛ جریمه گرفته می‌شود یا نه؟

بر اساس همان اطلاعیه بانک مرکزی، مشتریانی که به‌دلیل اختلال اخیر بانک‌های ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات نتوانسته‌اند قسط تسهیلات خود را در موعد مقرر پرداخت کنند، مشمول بخشودگی جریمه دیرکرد (وجه التزام) می‌شوند؛ اما این معافیت فقط شامل جریمه است و اصل بدهی و سود قانونی وام همچنان باید پرداخت شود، بنابراین بهتر است هرچه زودتر نسبت به تسویه قسط اقدام و در صورت باقی‌ماندن هرگونه جریمه یا سابقه منفی، موضوع را از طریق شعبه بانک پیگیری کنید.

اگر چک یا قسط شما تحت‌تأثیر قرار گرفته، چه کنید؟

• مدرک نگه دارید: رسید بانکی، پیامک خطای تراکنش، اسکرین‌شات از برنامک بانکی یا هر مستندی که نشان دهد تلاش برای پرداخت یا وصول در بازه اختلال (از ۱۵ خرداد به بعد) ناموفق بوده را ذخیره کنید.
• صبر کنید و سریع اقدام نکنید: طبق تأکید بانک‌ها، از تکرار مکرر تراکنش‌های ناموفق خودداری کنید تا در صورت کسر وجه اشتباه، مغایرت ایجاد نشود.
• وضعیت چک یا مسدودی حساب خود را استعلام بگیرید: از طریق منوی «خدمات مالی» در وب‌سایت رده نیز می‌توانید انواع استعلامات مرتبط، از جمله استعلام چک برگشتی و استعلام تسهیلات دریافتی، را به‌سرعت و بدون مراجعه حضوری به شهبه بانکها دریافت کنید.

توجه: اگر پس از رفع اختلال، سابقه بد یا مسدودی همچنان باقی مانده، با رئیس شعبه‌ای که حساب یا وام نزد آن است تماس بگیرید و درخواست کتبی برای اصلاح سابقه ثبت کنید.

• اگر شعبه پاسخگو نبود، به واحد بازرسی همان بانک مراجعه و کد پیگیری دریافت کنید.
• اگر مشکل حل نشد، شکایت خود را از طریق سامانه ارتباط مردمی بانک مرکزی به نشانیcbi.ir یا با تماس تلفنی با شماره ۲۷۰۶ (یا ۲۲۲۵۷۰۶۰) پیگیری کنید.

اختلال در نقدینگی کسب‌وکارها و تأثیر آن بر فروش

در روزهای اختلال، دستگاه‌های کارت‌خوان (POS) بسیاری از فروشگاه‌ها با خطا یا تأخیر در ثبت تراکنش مواجه شدند و برخی خریدها به همین دلیل انجام نشد یا مشتری از همان‌جا منصرف شد. مشکل جدی‌تر برای کسب‌وکارها این بود که چک‌هایی که از مشتریان یا طرف‌های تجاری دریافت کرده بودند، به‌موقع وصول نمی‌شد؛ و همین کسب‌وکارها هم چون چک‌های خودشان برای پرداخت به تأمین‌کنندگان به‌موقع پاس نمی‌شد، در تأمین کالا و پرداخت هزینه‌ها با تأخیر مواجه شدند. این زنجیره تأخیر در وصول و پرداخت چک، جریان نقدینگی روزمره بسیاری از کسب‌وکارهای خرد را مختل کرد و مستقیماً روی توان تأمین کالا و فروش آن‌ها اثر گذاشت.

مسئولان چه می‌گویند؟

بانک مرکزی: بانک مرکزی طی اطلاعیه رسمی ۶ و ۷ تیر ۱۴۰۵ اعلام کرد موضوعاتی مانند سررسید و وصول چک‌ها، تأخیر در بازپرداخت اقساط، جریمه دیرکرد تسهیلات و اثر آن بر رتبه اعتباری مشتریان را با «رویکرد حمایتی» در دست بررسی دارد.

دولت:  سید علی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، در نشست کمیسیون اقتصادی مجلس گفت تاکنون هیچ اطلاعاتی از مشتریان از دست نرفته و بازیابی سامانه‌ها با موفقیت در حال انجام است و به مدیران بانک‌های درگیر دستور داد پیگیر بازگشت هرچه سریع‌تر خدمات پایدار باشند .

مجلس: میثم ظهوریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، پس از جلسه مشترک با وزیر اقتصاد، بانک مرکزی و مدیران چهار بانک درگیر، در پیامی در شبکه ایکس نوشت علت اصلی حمله هنوز شناسایی نشده و «حتی تغییر سخت‌افزار هم نتوانسته مشکل را حل کند»، هرچند برآورد اولیه این بود که ظرف حدود دو هفته مشکل برطرف شود .

و در آخرنیز محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در جلسه بررسی این حادثه با انتقاد از ضعف امنیت سایبری گفت: «این اتفاق قابل پیش‌بینی بود و در آینده حتماً تکرار خواهد شد» و تأکید کرد نمی‌توان نام این رخداد را «حمله» گذاشت، بلکه هشداری برای حملات بدتر بعدی است .

 در دام کلاهبرداری پیامکی نیفتید!

در چنین روزهایی که احتمال دارد مغایرت برایتان پیش آمده باشد یا منتظر واریز وجهی از طرف دیگری هستید، زمینه برای کلاهبرداری فیشینگ هم بیشتر می‌شود. ممکن است پیامک یا تماسی دریافت کنید با این مضمون که «برای پیگیری یا بازگشت وجه خود روی لینک زیر کلیک کنید» یا از شما بخواهند اطلاعات کارت، رمز دوم یا کد پویا را وارد کنید. به هیچ‌وجه روی چنین لینک‌هایی کلیک نکنید و این اطلاعات را در اختیار کسی قرار ندهید؛ هیچ بانکی برای رفع مغایرت یا بازگشت وجه، رمز دوم، CVV2 یا کد پویای شما را از طریق پیامک یا تماس تلفنی درخواست نمی‌کند. برای پیگیری هرگونه مغایرت، فقط از طریق شعبه بانک خود یا سامانه‌های رسمی مثل میز امداد شتاب بانک مرکزی اقدام کنید.