اولین بانکداران جهان چه کسانی بودند؟ /از صرافان تا معابد

به گزارش بانک اول ، بانکداری قرن‌ها پیش از میلاد حضرت مسیح (ع) در بسیاری از نقاط جهان رونق داشته است. گرچه بسیاری بر این عقیده‌اند که آغازگر حرفه بانکداری در جهان، صرافان بوده‌اند؛ افرادی که با تعیین عیار فلزات قیمتی، مبادله آنها با کالاها را آسان‌تر کردند.

 اولین بانکداران تاریخ

صرافان با جلب اعتماد مردم و صدور اسناد تعهد، توانستند امانت‌دار اموال تجاری مردم شوند. تداوم این نوع تجارت مردمی به یاری و حمایت همان صرافان امکان‌پذیر شد.

مبادله کالا و رواج دادوستد نیاز به ابزارهایی برای پرداخت داشت که:

• در تعیین ارزش و امکان سنجش انواع کالاها و خدمات، مورد قبول همه باشد.

• مردم مطمئن باشند که در صورت وقوع خطرات ناشی از جابه‌جایی فلزات قیمتی، سرمایه آنها امن است.

به تدریج روش‌هایی متداول شد که بر اساس آن، سهولت در عملیات صرافی‌ها ایجاد شد و همچنین زمینه کسب وام و حمایت‌های اعتباری توسط صنف صرافان فراهم گردید. این موضوع در واقع سرآغاز بانکداری و ایجاد مؤسسات بانکداری در جهان است.

معابد

برخی منابع تاریخی نوشته‌اند که مردم یونان باستان، روم، بابل و چین نیز اموال خود را در معابد و اماکن مقدس خود به افرادی که مورد اطمینان و اعتماد آنها بودند، می‌سپردند. گاهی حفظ و نگهداری از اموال آنها به عهده روحانیون معابد بود.

به همین دلیل، عده‌ای در جوامع باستانی آن روزگار به این صرافت افتادند که جایگاهی امن و مورد اعتماد برای حفظ و نگهداری اموال مردم فراهم کنند؛ جایی که بتوان در قبال سپرده‌ها به مردم سود نیز پرداخت.

این عده در واقع می‌خواستند با معابد رقابت کنند.

 

چین

به همین دلیل است که نوشته‌اند قدمت بانکداری در چین به شش قرن پیش از میلاد برمی‌گردد. بعدها با اختراع کاغذ در سال ۱۰۵ پس از میلاد مسیح، بانکداری در چین وارد مرحله جدیدی شد.

در ادامه روایت قبلی از تاریخچه بانکداری (از صرافان و معابد تا چین باستان)، در این بخش به تحولات بانکداری در مصر باستان، هند، تمدن اسلامی و ایتالیای رنسانس می‌پردازیم.

مصر باستان؛ انبار غله به عنوان اولین بانک

برخلاف تصور رایج که بانکداری را با فلزات گرانبها مرتبط می‌دانند، در مصر باستان، غله نقش پول را ایفا می‌کرد. فراعنه مصر سیستمی ایجاد کرده بودند که کشاورزان می‌توانستند محصول خود را در انبارهای سلطنتی ذخیره کنند.

این انبارها کارکردی شبیه به بانک داشتند:

• کشاورزان رسیدی معادل ارزش غله خود دریافت می‌کردند.

• این رسیدها قابل انتقال به دیگران بود (چیزی شبیه چک امروزی).

• کاهنان معابد نیز به عنوان وام‌دهنده عمل می‌کردند و به کشاورزان و بازرگانان وام می‌دادند.

برخی اسناد تاریخی نشان می‌دهد که در دوران فرعون رامسس دوم (حدود ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد)، سیستمی برای ثبت وام‌ها و بدهی‌ها وجود داشته است.

هند باستان؛ اولین اسناد اعتباری

در هند باستان، بانکداری ریشه در متون باستانی مانند آرتاشاسترا (کتاب اقتصاد و سیاست) دارد که توسط چاناکیا در حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد نوشته شده است.

در این تمدن:

• صنف صرافان (شِرِسثی) بسیار قدرتمند بودند و نقشی مشابه بانکداران امروزی ایفا می‌کردند.

• اولین اسناد اعتباری مانند حواله و برات در این دوران رواج یافت.

• معابد هندی نیز مانند دیگر تمدن‌ها، محلی امن برای نگهداری اموال مردم بودند.

• نرخ سود وام‌ها توسط قوانین مشخصی تنظیم می‌شد و نرخ‌های متعارف بین ۱۵ تا ۲۰ درصد بود.

تمدن اسلامی؛ ظهور برات و حواله

در تمدن اسلامی، بانکداری شکل تکامل‌یافته‌ای به خود گرفت. با گسترش تجارت در جهان اسلام از اسپانیا تا هند، نیاز به ابزارهای مالی مطمئن افزایش یافت.

مهم‌ترین نوآوری‌های بانکی در تمدن اسلامی:

• حواله: سیستمی برای انتقال پول بدون جابه‌جایی فیزیکی آن. تاجری در بغداد می‌توانست مبلغی را پرداخت کند و همتای او در اندلس همان مبلغ را دریافت کند.

• برات: سندی که بر اساس آن فرد متعهد می‌شد مبلغی را در زمان معین پرداخت کند.

• صندوق‌های قرض‌الحسنه: موسساتی که بدون دریافت سود (ربا) به نیازمندان وام می‌دادند.

ابن خلدون، مورخ و فیلسوف بزرگ مسلمان، در کتاب مقدمه خود به تفصیل درباره نقش پول، اعتبار و بانکداری در تمدن اسلامی بحث کرده است.

ایتالیای رنسانس؛ زادگاه بانکداری مدرن

اگر بخواهیم یک نقطه شروع برای بانکداری مدرن در جهان غرب مشخص کنیم، بسیاری از مورخان به ایتالیای قرون وسطی و رنسانس اشاره می‌کنند. شهرهایی مانند ونیز، فلورانس و جنوا مراکز مالی جهان بودند.

نقاط عطف مهم:

• سال ۱۱۵۷: تأسیس اولین بانک ونیز (Banco di Venezia)

• خانواده مدیچی (Medici) در فلورانس: یکی از قدرتمندترین خاندان‌های بانکدار تاریخ. آنها سیستمی از حسابداری دوطرفه (Double-entry bookkeeping) را توسعه دادند که هنوز هم در حسابداری مدرن استفاده می‌شود.

• آمویو دی باردی و پروتزی: بانک‌های قدرتمند فلورانسی که به پادشاهان اروپا وام می‌دادند.

واژه «بانک» خود از کلمه ایتالیایی «بانکو (Banco)» به معنای «میز» گرفته شده است؛ زیرا صرافان ایتالیایی پول خود را روی میزهای چوبی در بازارها مبادله می‌کردند.