چک رمزدار در خط پایان؛ بررسی انواع راهکارهای انتقال پول

به گزارش بانک اول بانک مرکزی ایران اعلام کرد که چک‌های رمزدار به تدریج از سیستم بانکی کشور حذف خواهند شد. پیش از سامانه صیاد و پیچک، چک رمزدار (بین‌بانکی) و چک تضمینی (بانکی) دارای کاربردهای متفاوتی در سیستم بانکی ایران بوده‌اند. با توجه به کاسته‌شدن وجه افتراق این دو نوع راهکار انتقال پول، حذف چک‌های رمزدار از سیستم بانکی در مرور زمان قابل انتظار بوده است.

زمان‌بندی اولیه (دی و بهمن ۱۴۰۴) اجرایی نشد و به هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ موکول شد؛ بر اساس این تصمیم، از پایان فروردین ۱۴۰۵ صدور چک رمزدار ممنوع اعلام شد و جایگزینی آن با «چک تضمین‌شده» متصل به سامانه صیاد در دستور کار قرار گرفت. با این حال، حذف کامل به‌صورت تدریجی در حال انجام است و چک‌های رمزدار صادرشده در گذشته همچنان توسط بانک‌ها پذیرفته و وصول می‌شوند.

زمان‌بندی توقف صدور چک رمزدار (تیرماه ۱۴۰۵)

طبق تصمیم بانک مرکزی، فرآیند صدور و تبادل چک‌های رمزدار (بین‌بانکی) در شبکه بانکی کشور متوقف می‌شود. جزئیات و تغییرات زمان‌بندی به شرح زیر است:

• زمان‌بندی اولیه (اجرا نشد): بر اساس اعلام نخست، توقف کامل صدور چک رمزدار از ۸ دی‌ماه ۱۴۰۴ و حذف کامل مبادله آن از سامانه چکاوک از ۸ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در نظر گرفته شده بود. این زمان‌بندی به دلایل فنی و اجرایی محقق نشد.
• زمان‌بندی جدید (فروردین ۱۴۰۵): بانک مرکزی پس از درخواست بانک‌ها برای زمان بیشتر جهت تکمیل الزامات فنی و همچنین به‌دلیل ترافیک بالای پایان سال، اعلام کرد نسخه جدید سامانه چکاوک (۴.۵.۶) در هفته پایانی فروردین ۱۴۰۵ فعال می‌شود و از همان تاریخ، صدور چک رمزدار توسط بانک‌ها ممنوع خواهد بود.
• وضعیت فعلی (تیر ۱۴۰۵): ممنوعیت صدور چک رمزدار به‌صورت رسمی اعلام شده، اما حذف کامل این ابزار از شبکه بانکی به‌شکل تدریجی و گام‌به‌گام در حال اجراست. تا زمان تکمیل کامل طرح، ممکن است برخی رویه‌ها در بانک‌ها متفاوت باشد؛ بنابراین پیش از هر معامله، آخرین وضعیت را از شعبه بانک خود بپرسید.

توجه مهم: پس از ممنوعیت صدور چک رمزدار، چک‌های بین‌بانکی (رمزدار) که پیش‌تر دریافت شده‌اند، باید بدون هیچ مشکلی توسط بانک از مشتریان دریافت و وصول شوند. حذف طرح، شامل چک‌های در گردش قبلی نمی‌شود.

خلاصه‌ای از تفاوت چک رمزدار با چک تضمینی

در گذشته چک‌های تضمینی در وجه حامل صادر شده و امکان انتقال مبلغ چک تنها با یک امضاء در پشت چک (ظهرنویسی) قابل وصول در شعب همان بانک بوده است، در حالی‌که چک‌های رمزدار صرفاً در وجه شخص، بانک و شعبه معین قابلیت وصول داشت.

چک‌های تضمینی حتماً بایستی به شعبه همان بانک برای وصول لحظه‌ای ارائه می‌شد، ولی چک‌های رمزدار به محض ارائه به بانک و شعبه درج‌شده در متن چک به حساب ذی‌نفع واریز می‌شد.

به عنوان مثال:

• یکی از مزیت‌های چک رمزدار نسبت به چک تضمینی، واریز آنی به حساب مشتری بوده است.
• با توسعه سامانه چکاوک، واگذاری چک‌های عادی و تضمینی در پایان همان روز وصول و به حساب ذی‌نفع واریز می‌شود. پیش از این، ۲ تا ۳ روز کاری زمان برای وصول مبلغ چک نیاز بود.
• موضوع بعدی، بحث امنیت و عدم امکان جعل و دستکاری چک رمزدار بود که آن را نسبت به چک تضمینی ارجح می‌کرد.
• با توسعه سامانه صیاد و پیچک، بانک‌ها مکلف به درج نام/نام‌خانوادگی و کد ملی ذی‌نفع در متن چک شدند. دلیل این کار هم الزام ثبت چک با مشخصات ذی‌نفع در سامانه پیچک توسط بانک‌ها است.

موضوع مهم دیگری که بانک مرکزی را به حذف چک‌های رمزدار متقاعد کرده است، عدم امکان استعلام و نظارت بر چک‌های رمزدار است. چک‌های رمزدار در سامانه پیچک به نام ذی‌نفع توسط بانک‌ها ثبت نمی‌شدند و صرفاً مبتنی بر یک کد (رمز) هستند. بانک‌ها جهت واریز وجه چک رمزدار به حساب ذی‌نفع، ابتدا آن رمز را از بانک صادرکننده استعلام می‌گیرند؛ یعنی تنها راه پیشگیری از جعل (البته سیستمی)، همخوانی کد (رمز) روی چک بوده است.

چرا چک تضمین‌شده جایگزین مناسبی است؟

چک تضمین‌شده با هدف افزایش امنیت، کاهش ریسک تقلب و تسهیل فرآیند استعلام طراحی شده و مزایای زیر را دارد:

• ثبت صدور در سامانه صیاد (پیچک) توسط بانک صادرکننده و امکان نظارت و رهگیری کامل.
• امکان پذیرش و نقد شدن در تمام شعب بانک‌ها بدون محدودیت جغرافیایی.
• امکان استعلام سریع اصالت چک از طریق اینترنت‌بانک، موبایل‌بانک، خودپرداز، پیامک و اپلیکیشن‌های بانکی.
• قابلیت پرداخت فوری مشابه چک رمزدار، به دلیل نداشتن وضعیت برگشتی.

به این ترتیب، چک تضمین‌شده امنیت و تضمین پرداختِ چک رمزدار را حفظ می‌کند و در عین حال شفافیت، استعلام‌پذیری و نظارت بیشتری فراهم می‌آورد.

بانک مرکزی برای اجرای این طرح، گام‌های زیر را در نظر گرفته است:

• آگاهی‌رسانی و فرهنگ‌سازی: تشویق عموم به استفاده از چک‌های تضمین‌شده (بانکی).
• تدریجی‌بودن فرآیند: حذف چک‌های رمزدار به‌صورت تدریجی و گام‌به‌گام انجام می‌شود تا مشتریان به‌مرور با سیستم جدید آشنا شوند.
• تکالیف بانک‌ها: تکمیل تغییرات فنی سامانه‌ها پیش از مهلت مقرر، آموزش کارکنان شعب و اطلاع‌رسانی به مشتریان درباره توقف صدور چک‌های رمزدار.

بانک مرکزی تأکید کرده است که اجرای این دستورالعمل برای تمام بانک‌ها الزام‌آور است. این تغییرات به منظور افزایش امنیت و شفافیت در سیستم بانکی ایران انجام می‌شود.

• برای انجام معامله، صرفاً چک تضمین‌شده (بانکی) بگیرید و پیش از پذیرش، اصالت آن را از طریق سامانه صیاد (اینترنت‌بانک، موبایل‌بانک، پیامک یا اپلیکیشن) استعلام کنید.
• چنانچه قرار است پولی را بدون عقد قرارداد به حساب شخص دیگری واریز کنید، از انتقال وجه پایا/ساتنا استفاده کنید.
• برای پرداخت‌های خرد، از انتقال وجه کارت‌به‌کارت و انتقال وجه پل استفاده کنید.
• اگر چک رمزدار قدیمی در اختیار دارید، نگران نباشید؛ این چک‌ها همچنان توسط بانک صادرکننده وصول می‌شوند.
• پیش از هر معامله مهم، آخرین وضعیت اجرای طرح را از شعبه بانک خود جویا شوید، چون حذف چک رمزدار مرحله‌به‌مرحله در حال انجام است.